पुराना पुस्ताको अमूल्य नासो र हाम्रो हराउँदो संस्कृति

बिहानको झिसमिसेसँगै गाउँघरमा गुञ्जने ढिकीको 'ड्याङ्ग-ड्याङ्ग' र जाँतोको 'घुर्र-घुर्र' आवाज अब विरलै सुन्न पाइन्छ। आधुनिकताको तीव्र विकास र विद्युतीय मिलहरूको बढ्दो प्रयोगसँगै नेपाली ग्रामीण जीवनका अभिन्न अङ्ग मानिने ढिकी र जाँतो आजभोलि एकादेशको कथा जस्तै बन्दै गएका छन्। पुराना पुस्ताका लागि जीवनयापनको मुख्य आधार रहेका यी परम्परागत उपकरणहरू अब केवल सङ्ग्रहालय र पुराना सम्झनाहरूमा मात्र सीमित हुन थालेका छन्।

जाँतो: अन्न पिस्ने मौलिक प्रविधि

दुईवटा गोलाकार ढुङ्गालाई खप्ट्याएर बनाइने जाँतो, नेपाली समाजको सबैभन्दा पुरानो 'घरेलु मेसिन' मध्ये एक हो। तल्लो ढुङ्गा स्थिर हुन्छ भने माथिल्लो ढुङ्गालाई बीचमा रहेको काठको मानी (किला) को साहायताले घुमाइन्छ। माथिल्लो ढुङ्गामा रहेको दुलोबाट अलि-अलि गर्दै मकै, कोदो, गहुँ वा दाल हालेर पिस्ने गरिन्छ।

जाँतो चलाउनु केवल शारीरिक श्रम मात्र थिएन; यो ग्रामीण महिलाहरूको सुख-दुःख साट्ने चौतारी पनि थियो। बिहान सबेरै उठेर जाँतो पिस्दा गाइने 'रतौली' वा 'झ्याउरे' भाकाहरूले गाउँको वातावरण नै गुञ्जायमान हुन्थ्यो।

ढिकी: कुटानीको परम्परागत मेसिन

ढिकी काठबाट बनेको अर्को महत्त्वपूर्ण उपकरण हो, जुन विशेषगरी धान कुटेर चामल निकाल्न, चिउरा कुट्न र बेसार वा अन्य मसला पिध्न प्रयोग गरिन्छ। एउटा लामो र बलियो काठको मुढालाई बीचमा सन्तुलन मिलाएर राखिन्छ, जसको एक छेउमा खुट्टाले टेक्ने ठाउँ हुन्छ भने अर्को छेउमा मुसल (काठको मोटो डन्डा) जडान गरिएको हुन्छ। मुसलले भुइँमा गाडिएको ओखलमा रहेको अन्नलाई कुट्ने काम गर्छ।

ढिकी चलाउन प्रायः दुई वा सोभन्दा बढी व्यक्तिको आवश्यकता पर्छ। एकजनाले खुट्टाले ढिकीलाई थिच्ने र छोड्ने गर्छन् भने अर्कोले ओखलमा अन्न चलाउने र निकाल्ने गर्छन्। यो आपसी समन्वय र सहकार्यको उत्कृष्ट नमुना पनि हो।

स्वास्थ्य र स्वादका दृष्टिले अमूल्य

विद्युतीय मिलमा कुटिएको वा पिसिएको अन्नको तुलनामा ढिकी र जाँतोमा तयार गरिएको अन्न स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ। यसका केही मुख्य फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

• पौष्टिक तत्त्वको संरक्षण: मिलको तीव्र गतिको घर्षणले उत्पन्न हुने अत्यधिक तापले अन्नमा रहेका भिटामिन र प्रोटिनहरू नष्ट गर्छ। तर, ढिकी र जाँतोको सुस्त गतिले अन्नको प्राकृतिक पौष्टिकतालाई जोगाएर राख्छ।
• अर्गानिक स्वाद: जाँतोमा पिसिएको कोदोको ढिँडो वा ढिकीमा कुटेको नयाँ चामलको भातको स्वाद मिलमा पिसिएको भन्दा कैयौं गुणा मिठो र बास्नादार हुन्छ।
• शारीरिक व्यायाम: ढिकी कुट्नु र जाँतो पिस्नु आफैंमा एक सम्पूर्ण शारीरिक व्यायाम थियो, जसले पुराना पुस्तालाई स्वस्थ र निरोगी राख्न मद्दत गर्थ्यो।

संस्कृति र चाडपर्वसँगको गहिरो साइनो

नेपाली चाडपर्वहरू ढिकी-जाँतोबिना अपूर्ण मानिन्थे। दशैं-तिहार जस्ता महान् चाडहरू आउनुअघि गाउँघरमा ढिकी र जाँतोको व्यस्तता ह्वात्तै बढ्थ्यो। सेलरोटीका लागि चामलको पिठो कुट्न होस् वा कुल पूजाका लागि शुद्ध चामल तयार गर्न, यी उपकरणहरूको विकल्प थिएन। यसले समाजमा आपसी भाइचारा र मेलमिलापलाई पनि बलियो बनाउँथ्यो। अर्मपर्म गरेर एकअर्काको काम सघाउने चलनले ग्रामीण समाजलाई जोडेर राखेको थियो।

संरक्षणको चुनौती र आवश्यकता

आजको व्यस्त जीवनशैली र प्रविधिको सहज पहुँचले मानिसलाई सुविधाभोगी बनाएको छ। गाउँ-गाउँमा सडक पुगेसँगै कुटानी-पिसानीका लागि डिजेल र बिजुलीबाट चल्ने मिलहरू भित्रिएका छन्। यसले समय र श्रमको बचत त पक्कै गरेको छ, तर हाम्रो मौलिक पहिचान भने मेटाउँदै लगेको छ।

पुराना पुस्ताले नासोको रूपमा छोडेर गएका यी सीप र उपकरणहरूलाई आउँदो पुस्ताले तस्बिर र भिडियोमा मात्र देख्न नपरोस् भन्नका लागि यसको संरक्षणमा ध्यान दिनु जरुरी छ। स्थानीय सरकार, मिडिया र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूले गाउँघरका यस्ता रैथाने प्रविधिलाई पर्यटनसँग जोडेर वा 'अर्गानिक' उत्पादनको ब्रान्डिङ गरेर भए पनि जोगाउन पहल गर्नुपर्ने बेला आएको छ। ढिकी र जाँतो केवल काठ र ढुङ्गाका टुक्रा होइनन्; यी त हाम्रा पुर्खाको पसिना, सीप र हाम्रो गौरवशाली ग्रामीण इतिहासका जिउँदा साक्षी हुन्।

 पुराना पुस्ताको अमूल्य नासो र हाम्रो हराउँदो संस्कृति

बिहानको झिसमिसेसँगै गाउँघरमा गुञ्जने ढिकीको 'ड्याङ्ग-ड्याङ्ग' र जाँतोको 'घुर्र-घुर्र' आवाज अब विरलै सुन्न पाइन्छ। आधुनिकताको तीव्र विकास र विद्युतीय मिलहरूको बढ्दो प्रयोगसँगै नेपाली ग्रामीण जीवनका अभिन्न अङ्ग मानिने ढिकी र जाँतो आजभोलि एकादेशको कथा जस्तै बन्दै गएका छन्। पुराना पुस्ताका लागि जीवनयापनको मुख्य आधार रहेका यी परम्परागत उपकरणहरू अब केवल सङ्ग्रहालय र पुराना सम्झनाहरूमा मात्र सीमित हुन थालेका छन्।

जाँतो: अन्न पिस्ने मौलिक प्रविधि

दुईवटा गोलाकार ढुङ्गालाई खप्ट्याएर बनाइने जाँतो, नेपाली समाजको सबैभन्दा पुरानो 'घरेलु मेसिन' मध्ये एक हो। तल्लो ढुङ्गा स्थिर हुन्छ भने माथिल्लो ढुङ्गालाई बीचमा रहेको काठको मानी (किला) को साहायताले घुमाइन्छ। माथिल्लो ढुङ्गामा रहेको दुलोबाट अलि-अलि गर्दै मकै, कोदो, गहुँ वा दाल हालेर पिस्ने गरिन्छ।

जाँतो चलाउनु केवल शारीरिक श्रम मात्र थिएन; यो ग्रामीण महिलाहरूको सुख-दुःख साट्ने चौतारी पनि थियो। बिहान सबेरै उठेर जाँतो पिस्दा गाइने 'रतौली' वा 'झ्याउरे' भाकाहरूले गाउँको वातावरण नै गुञ्जायमान हुन्थ्यो।

ढिकी: कुटानीको परम्परागत मेसिन

ढिकी काठबाट बनेको अर्को महत्त्वपूर्ण उपकरण हो, जुन विशेषगरी धान कुटेर चामल निकाल्न, चिउरा कुट्न र बेसार वा अन्य मसला पिध्न प्रयोग गरिन्छ। एउटा लामो र बलियो काठको मुढालाई बीचमा सन्तुलन मिलाएर राखिन्छ, जसको एक छेउमा खुट्टाले टेक्ने ठाउँ हुन्छ भने अर्को छेउमा मुसल (काठको मोटो डन्डा) जडान गरिएको हुन्छ। मुसलले भुइँमा गाडिएको ओखलमा रहेको अन्नलाई कुट्ने काम गर्छ।

ढिकी चलाउन प्रायः दुई वा सोभन्दा बढी व्यक्तिको आवश्यकता पर्छ। एकजनाले खुट्टाले ढिकीलाई थिच्ने र छोड्ने गर्छन् भने अर्कोले ओखलमा अन्न चलाउने र निकाल्ने गर्छन्। यो आपसी समन्वय र सहकार्यको उत्कृष्ट नमुना पनि हो।

स्वास्थ्य र स्वादका दृष्टिले अमूल्य

विद्युतीय मिलमा कुटिएको वा पिसिएको अन्नको तुलनामा ढिकी र जाँतोमा तयार गरिएको अन्न स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ। यसका केही मुख्य फाइदाहरू यस प्रकार छन्:

• पौष्टिक तत्त्वको संरक्षण: मिलको तीव्र गतिको घर्षणले उत्पन्न हुने अत्यधिक तापले अन्नमा रहेका भिटामिन र प्रोटिनहरू नष्ट गर्छ। तर, ढिकी र जाँतोको सुस्त गतिले अन्नको प्राकृतिक पौष्टिकतालाई जोगाएर राख्छ।
• अर्गानिक स्वाद: जाँतोमा पिसिएको कोदोको ढिँडो वा ढिकीमा कुटेको नयाँ चामलको भातको स्वाद मिलमा पिसिएको भन्दा कैयौं गुणा मिठो र बास्नादार हुन्छ।
• शारीरिक व्यायाम: ढिकी कुट्नु र जाँतो पिस्नु आफैंमा एक सम्पूर्ण शारीरिक व्यायाम थियो, जसले पुराना पुस्तालाई स्वस्थ र निरोगी राख्न मद्दत गर्थ्यो।

संस्कृति र चाडपर्वसँगको गहिरो साइनो

नेपाली चाडपर्वहरू ढिकी-जाँतोबिना अपूर्ण मानिन्थे। दशैं-तिहार जस्ता महान् चाडहरू आउनुअघि गाउँघरमा ढिकी र जाँतोको व्यस्तता ह्वात्तै बढ्थ्यो। सेलरोटीका लागि चामलको पिठो कुट्न होस् वा कुल पूजाका लागि शुद्ध चामल तयार गर्न, यी उपकरणहरूको विकल्प थिएन। यसले समाजमा आपसी भाइचारा र मेलमिलापलाई पनि बलियो बनाउँथ्यो। अर्मपर्म गरेर एकअर्काको काम सघाउने चलनले ग्रामीण समाजलाई जोडेर राखेको थियो।

संरक्षणको चुनौती र आवश्यकता

आजको व्यस्त जीवनशैली र प्रविधिको सहज पहुँचले मानिसलाई सुविधाभोगी बनाएको छ। गाउँ-गाउँमा सडक पुगेसँगै कुटानी-पिसानीका लागि डिजेल र बिजुलीबाट चल्ने मिलहरू भित्रिएका छन्। यसले समय र श्रमको बचत त पक्कै गरेको छ, तर हाम्रो मौलिक पहिचान भने मेटाउँदै लगेको छ।

पुराना पुस्ताले नासोको रूपमा छोडेर गएका यी सीप र उपकरणहरूलाई आउँदो पुस्ताले तस्बिर र भिडियोमा मात्र देख्न नपरोस् भन्नका लागि यसको संरक्षणमा ध्यान दिनु जरुरी छ। स्थानीय सरकार, मिडिया र सांस्कृतिक अभियन्ताहरूले गाउँघरका यस्ता रैथाने प्रविधिलाई पर्यटनसँग जोडेर वा 'अर्गानिक' उत्पादनको ब्रान्डिङ गरेर भए पनि जोगाउन पहल गर्नुपर्ने बेला आएको छ। ढिकी र जाँतो केवल काठ र ढुङ्गाका टुक्रा होइनन्; यी त हाम्रा पुर्खाको पसिना, सीप र हाम्रो गौरवशाली ग्रामीण इतिहासका जिउँदा साक्षी हुन्।